Dwa praktyczne wnioski z wojny i pandemii dla Kościoła greckokatolickiego w Polsce

 Artykuł opublikowany w Kalendarzu "Błahowista" na rok 2025.

                                 Досвід війни й пандемії – два висновки для нас

 

 

                                      ВВЕДЕННЯ

 

                                Війна й епідемічна хвороба – безперечні лиха для людства і не диво, що християни завжди молилися Господеві, щоб Він дав їм мир і захоронив їх від пошестей. З другого ж боку, тяжкий досвід може бути й джерелом корисних висновків на майбутнє. До речі, намагання навіть із лиха вивести якесь добро це, так би мовити, один з елементів абетки християнського життя. Беручи це до уваги, я б хотів запропонувати Читачам свої пропозиції таких корисних висновків, по одному з пандемії ковіду та з нинішньої повномасштабної війни Росії з Україною. Висновки ці не претендують ні на яку геніяльність, проте зважаючи на те, що їх ніхто ще мабуть не оголосив публічно в середовищі греко-католиків у Польщі, вважаю що варто поділитися ними з Читачами Календаря «Благовіста».

 

 

                                     ВІЙНА

 

                      Кожна війна – це одна з так званих межових ситуацій. Іншими словами, дає вона можливість як дуже високого морального злету, як і дуже низького падіння. У мирний, спокійний час моральний діяпазон звичайно вужчий, як щодо злетів, так і щодо упадків. Дуже цікаво писав і говорив про це покійний о. проф. Іннокентій (Józef Maria Bocheński) Домініканського чину, відомий у світі як учений у царині філософії й логіки, довголітній професор Фрайбурґського університету – але й учасник двох війн, доброволець-кавалерист у 1920 році та капелан у ІІ світовій (учасник м.ін. битви під Коцком 1939 чи боїв за Монте Кассіно 1944 року). Наведу лише маленький уривок: „(…) na wojnie żołnierz wznosi się na poziom moralny nie spotykany nigdzie indziej. Na przykład, gdy jest ranny kolega, ten, co jest koło niego, wstaje. Cywile nie zdają sobie sprawy, co to znaczy wstać pod ogniem karabinów maszynowych. Front to ciągłe bohaterstwo i nieprawdopodobnie wysoki poziom moralny.” (Między Logiką a Wiarą. Z Józefem M. Bocheńskim rozmawia Jan Parys, wyd. 3, Warszawa 1995, s. 204).

                  Звичайно, війна також і деморалізує, в її умовах проявляється і велике геройство, і великі злочини. Однак для нас як Церкви, спільноти християн (а вже зокрема для духовенства і богопосвячень осіб) на мою думку більшим викликом є якраз герої, не злочинці. Моральний ідеал, вміщений у вченні нашого Божественного Спасителя, є дуже високим, і це якось гармонізує з геройством вояків. Проблема появляється тоді, коли реальному (виявленому на ділі) героїзму вояцтва люди Церкви вийдуть назустріч з самим лише... ідеалом, а не з досвідом реального власного подвигу.

                 Іншими словами – прийдуть з війни (також до наших спільнот у Польщі!) люди, що практикували героїзм на війні або принаймні бачили приклади такого героїзму. Люди з завищеною моральною планкою, загостреним почуттям справедливости. Конфронтація з ними буде певним викликом для всього мирного, «тилового» суспільства. Але для Церкви вона може виявитися особливо болючою. Вони не терпітимуть фальші, облуди, нещирости. Релігійна літеплість не знайде в них стільки терпимости, скільки вони її можливо проявляли до війни. Це ж саме стосується й бездушности та бюрократизму з боку душпастирів.

               Хтось, звичайно, скаже, що я перебільшую, мовляв і так більшість тих, хто після війни вернеться чи переїде у Польщу, не були 1) взагалі формальними членами УГКЦ, 2) учасниками нашого церковного життя, поза великими святами, хрестинами, шлюбами й похоронами. Звісно, так і було, ніде правди діти. Але, по-перше, дехто таки був зануренй у життя УГКЦ, і не хотілося б, щоб такі люди, вернувшися з війни, розчарувалися в церковній дійсності й або цілком від Церкви відійшли, або стали на Неї дивитися саме так по-постсовєтськи: як на контору з надання ритуальних послуг населенню з нагоди традиційних свят чи знакових моментів у житті людини. А по-друге: ми так часто наголошуємо на «єдності Церкви й народу» - то може час прийняти до відома, що герої війни стануть для всього українського суспільства (у т.ч. і для діяспори) новими моральними авторитетами, і якщо Церква в поняттях суспільства стоятиме в моральній площині відчутно нижче, то Її авторитет – і так сильно послаблений останнім часом – зазнає дальшої руйнації.

              Що, отже, робити? Жити ідеалами Євангелія, а не лише проповідувати їх устами. Звісно, куди легше це мені написати, ніж нам усім здійснити. Але старатися треба. А що вважаю першим кроком і фундаментом цього? Про це я писав уже в Календарі за 2020 р., у статті «Про єдність нашої причасної спільноти – чого бракує, що заважає», а конкретно у розділі «Потрібно правди й автентизму» (с. 117-122). Зокрема хотів би тут виділити заклик «будуймо культуру правди, щирости й відкритости в нашій Церкві». Додав би до цього ще й покору (смиренність), як матір усіх чеснот. Коли будемо справжніми, щирими і смиренними, то навіть не будучи готовими святими, зможемо відповісти на виклик героїзму ветеранів війни. Не будемо-бо тоді принаймні нічого з себе вдавати...

 

 

                  ПАНДЕМІЯ

 

                Пошесть ковіду-19 внесла в наше церковне життя багато змін, перевернула його догори ногами, та після неї майже все вернулося в звичайне річище. Ну, може частина вірних так уже привикла до диспензи від «недільного обов’язку», що вже припинила відвідувати церкву. В основному ми всі радо вернулися до звичного способу життя й не плачемо за ковідним режимом. Є проте один аспект ковідної дійсности, який на мою думку мав би не тільки залишитися з нами й нададі (частково таки залишився), але й зазнати розвитку.

                До ковіду ми, звісно, давно вже знали, що таке інтернет, і досить широко його використовували у Церкві. Це були й вебсайти, й ролики на Ютубі. Найчастіше одні й другі звітували про поточні події з життя Церкви. Сайти до того ще й виконували довідкову функцію у відношенні до парафій чи єпархій. Крім цього появлялися й більш рафіновані матеріяли – скани статтей і книг (у т.ч. стародруків), ролики зі зразками церковного співу (напр. «Школа о. Руслана Греха»), якісь матеріяли катехетичного характеру, відеозаписи наукових конференцій тощо. На нашому ґрунті хотів би відзначити двох священників Ольштинсько-Ґданської єпархії – о. Павла Поточного, творця особистого бренду „Żonaty Ksiądz” у соціяльних мережах, та о. д-ра Ігоря Губача з його цінним подкастом „Porzuć troski”, присвяченим популяризації знань про нашу Церкву і її спадщину.

             Ковід збагатив якісно цю панораму перш за все трансляціями Богослужінь. Але не про них мені йдеться. Справа у тому, що внаслідок ковідних обмежень щодо пересування осіб та організування зборів людей ми відкрили для себе повніше можливості інтернетівських комунікаторів, перш за все як саме засобу проведення онлайн різних зборів, проводити які в режимі звичайної фізичної зустрічі ми не почували себе в змозі на той час.  

              На жаль, коли закінчилися ковідні обмеження, ми не використали цих нововідкритих можливостей належним чином. Я, звичайно, не очікував би, щоб напр. соборчики чи тим паче реколекції духовенства перейшли повністю в онлайн-режим, витісняючи повністю нормальні фізичні зустрічі. Я за інше: за те, щоб у наших діяспорних умовах інтернетівська комунікація стала інструментом 1) пожвавлення роботи колегіяльних органів, оживлення спілкування, зростання числа різнородних зустрічей у церковному контексті, 2) начання і популяризації знань.

                       Як це розуміти?

                   По-перше, існують у нас різні церковні комісії, ради тощо. Завдяки інтернетівській комунікації їхня робота мала б пожвавитися, а вони самі, якщо досі мали радше декоративний характер, стати реальними учасниками церковного життя, вносити у нього реальний внесок. Тут можна б також подумати над зміною підходу до пресвітерської ради, репрезентації священників єпархії покликаної для дорадчих функцій при єпархіяльному владиці. Треба тут розуміти, що таке репрезентативне тіло має сенс в єпархіях з великим і дуже великим числом пресвітерів, коли важко, а то й практично неможливо збирати для спільних засідань увесь пресвітерій єпархії. Коли священників небагато, нема сенсу бавитися в «репрезентацію». У наших умовах єдиним оправданням для «репрезентації» можна б уважати розпорошеність духовенства на відносно великих просторах єпархій. Інтернетівська комунікація дає можливість не зважати на відстані та залучити до ближчої співпраці з єпархіяльним архиєреєм увесь пресвітерій даної єпархії, згідно з рекомендаціями Римського Престолу (If the total number of priests in the diocese is very small, there is no reason why they should not all be summoned. In this way, an assembly of the presbyterate would take the place of the formal presbyteral council. – див. Directory for the Pastoral Ministry of Bishops «Apostolorum Successores», 182).

               Крім оживлення праці тих уже наявних установ варто б подумати і про використання інтернетівської комунікації для інших, нових видів спілкування між греко-католиками. Можна теж спробувати «гібридизувати» ці зустрічі, які вже існують, напр. з’їзди жінок у Вроцлавсько-Кошалінській єпархії. Під гібридизацією розумію збагачення класичної формули участи – фізичної – формулою віртуальною, для осіб які не в змозі фізично стати учасниками того чи іншого заходу.

                    По-друге, в царині освіти, науки і популяризації науки інтернетівська комунікація дає технічні можливості для якісного скоку вперед. Можна організувати в мережі наукові та науково-популярні конференції й семінари (вебінари). Але можна також використати ці нові можливості для навчання. Не маємо можливости зорганізувати у Польщі власними силами напр. богословські студії. Постає проте питання, чи не можна б разом із УКУ та структурами УГКЦ в Україні подумати про такі студії (в різних варіянтах, від бакалавреату по післядипломну освіту) для діяспори, ведені методом e-learning? Уже багато років тому зупинився процес «орієнталізації» навчання наших питомців у люблінській семінарії. Було введено у програму студій такі елементи, як візантійська літургіка, історія ГКЦ, східне право, церковнослов’янська мова – і на тому кінець. Питання, чи так мусить бути, чи не можна – знову ж у співпраці з відповідними структурами з України – забезпечити дистанційне викладання принаймні частини предметів, зокрема богословських дисциплін, для наших (чи взагалі діяспорних) семінаристів в дусі більш співзвучному з нашою церковною традицією? Гадаю, що варто над цим задуматися...    

     

                ЗАКІНЧЕННЯ

 

              Ні пандемія, ні війна не сталися з нашої вини. Не мали ми змоги запобігти цим нещастям. Але можемо й повинні зробити з них висновки на майбутнє, щоби цей важкий досвід не пішов намарне.

 

 

                                                                                   диякон Петро Сивицький

                               

Na 1 maja: Leon XIV o problemach socjalnych duchowieństwa

CHRYSTOS WOSKRESE!

W luźnym nawiązaniu do wpisu z 18 marca br. o pozakościelnych zarobkach duchowieństwa   chciałbym zwrócić uwagę Czytelników tego bloga na:

                                                  LIST APOSTOLSKI

WIERNOŚĆ, KTÓRA RODZI PRZYSZŁOŚĆ
OJCA ŚWIĘTEGO LEONA XIV
Z OKAZJI 60. ROCZNICY
SOBOROWYCH DEKRETÓW
OPTATAM TOTIUS I PRESBYTERORUM ORDINIS

16. Braterstwo kapłańskie należy zatem traktować jako element składowy tożsamości szafarzy [14], nie tylko jako ideał lub slogan, ale jako aspekt, w który należy się zaangażować z nową energią. W tym sensie wiele zrobiono, wprowadzając w życie wskazówki zawarte w Presbyterorum ordinis (por. nr 8), ale wiele pozostaje jeszcze do zrobienia, począwszy na przykład od wyrównania ekonomicznego między tymi, którzy służą w ubogich parafiach, a tymi, którzy pełnią posługę we wspólnotach zamożnych. Należy również zauważyć, że w wielu krajach i diecezjach nadal nie zapewniono niezbędnego zabezpieczenia na wypadek choroby i starości. Wzajemna troska, w szczególności staranie o braci najbardziej samotnych i odizolowanych, a także o chorych i starszych, nie może być uważana za mniej ważną niż opieka nad powierzonym nam ludem. Jest to jedna z podstawowych kwestii, które poleciłem kapłanom podczas ich niedawnego jubileuszu. „Jak bowiem my, szafarze, moglibyśmy być budowniczymi żywych wspólnot, gdyby najpierw nie panowało między nami rzeczywiste i szczere braterstwo?” [15]

MÓJ KOMENTARZ: Jak widzimy, Leon XIV dostrzega i podkreśla wagę problemów takich, jak "redystrybucja dochodów" między parafiami/proboszczami biednymi a bogatymi (o czym ja osobiście nieraz już pisałem czy mówiłem) oraz troska o duchownych starszych wiekiem i/lub złożonych chorobą. Zaniedługo w naszej metropolii zaczną na emerytury odchodzić i/lub popadać w ciężkie schorzenia kapłani z "wyżu święceniowego" lat osiemdziesiątych, a potem i dziewięćdziesiątych. Są to w większości celibatariusze, którym dzieci na starość wsparcia nie udzielą. Niektórym pomogą być może inni, zamożniejsi krewni. Co jednak z tymi, których podstawowym (jedynym?) źródłem utrzymania będzie emerytura wyliczona na podstawie składek opłacanych od podstawy równej pensji minimalnej, czyli zapewne... też minimalna? 

Czy nasi biskupi myślą nad systemowym rozwiązaniem tego problemu?

Czy "Українська Греко-Католицька Церква" i "Kościół Greckokatolicki w Polsce" to pojęcia tożsame? Uporządkujmy nasze nazewnictwo!

 Pytanie zadane w tytule ma wszelkie pozory banalności. Wiadomo przecież, że Ukraiński Kościół Greckokatolicki ujęty jako całość obejmuje wiernych i struktury administracyjne w wielu krajach świata, zaś część UKGK znajdująca się w Polsce, choć mająca średniowieczne korzenie i na historycznych swych terenach należąca do dawnego "obszaru rdzeniowego" tego Kościoła, stanowi dziś statystycznie znikomą jego cząstkę. Po części z tego powodu, a po trosze niestety na własne życzenie, odgrywa w życiu całego UKGK rolę żałośnie małą, a w każdym razie moim zdaniem mniejszą od tej, którą odgrywać moglibyśmy, na pewno zaś mniejszą od tej, którą odgrywaliśmy na przełomie lat 80-ych i 90-ych XX w. (z uwagi na słabość wychodzącego z podziemia Kościoła w Ukrainie). Zatem co prawda pojęcie "Kościół Greckokatolicki w Polsce" zawiera się w pojęciu "Ukraiński Kościół Greckokatolicki", ale go bynajmniej nie wyczerpuje. Zatem gdybyśmy mieli dążyć do maksymalnej zwięzłości, na pytanie postawione w tytule wystarczyłoby odpowiedzieć krótkim "nie" i na tym zakończyć. Pozwolimy sobie jednak napisać na ten temat trochę więcej, a to ze względu na to, że w obiegu oficjalnym zaczyna się te dwa pojęcia - tyle, że "Ukraiński Kościół Greckokatolicki" w wersji ukraińskiej, a "Kościół Greckokatolicki w Polsce" w wersji polskiej - traktować jako synonimy. Np. na stronie WWW archieparchii przemysko-warszawskiej czytamy:

Kościół Greckokatolicki w Polsce Archidiecezja Przemysko-Warszawska

Українська Греко-Католицька Церква Перемисько-Варшавська Архиєпархія

Skąd to się wzięło, co w tym jest niewłaściwego, jak należałoby sprawę rozwiązać? O tym właśnie chciałbym napisać.

Gdy Kościół nasz w Ukrainie zaczynał wychodzić z podziemia (tzn. manifestować publicznie swe istnienie, jeszcze przed legalizacją w ZSRR), a w Polsce odbywały się procesy analogiczne, tylko na większą skalę i bez przeciwdziałania ze strony władz - odbywało się to na ogół pod przejętą z diaspory nazwą "Ukraiński Kościół Katolicki" (ang. Ukrainian Catholic Church), która zresztą po dziś dzień pozostaje w obiegu w krajach anglojęzycznych. Nie miejsce tu, by wyjaśniać szczegółowo jej genezę, wspomnę tylko krótko, że przyczyną jej pojawienia się była przemożna chęć odejścia zarówno od określenia Greek Catholic - jako sugerującego, że chodzi o Kościół helleński, skupiający etnicznych Greków - jak i Ruthenian Catholic, jako drażniącego, bo wskazującego na dawną, zarzuconą już nazwę etniczną Ukraińców galicyjskich, z której to społeczności wywodził się zasadniczy trzon wiernych.

Nazwa ta jednak nie przyjęła się ani w Ukrainie, ani też w Polsce. Jak uparcie nie akcentowano by archaiczności przedrostka "gre(c)ko-", był on jednak w powszechnym użyciu. Przemawiała za nim tradycja. Przemawiały względy praktyczne: jak nazwać wiernego UKK? Ukrainiec-katolik? Ukraiński katolik? Oba te warianty miały swe wady; mieszały narodowość z obrządkiem, a poza tym w Ukrainie, gdy Kościół rzymskokatolicki zaczął się otwierać na język ukraiński i odcinać się od stereotypu "Kościoła polskiego", właściwie równie dobrze mogły i mogą być (i są!) stosowane wobec wiernych KRK ukraińskiej narodowości. Poza tym w ramach przeciwdziałania odrodzeniu grekokatolicyzmu duchowieństwo prawosławne zaczęło rozpowszechniać wymysł, jakoby "Kościół greckokatolicki został rozwiązany na Soborze Watykańskim II", a to, co teraz wychodzi z katakumb, nie jest prawowitym kontynuatorem grekokatolicyzmu sprzed 1946 r.; porzucenie "gre(c)ko-" miało o tym dowodnie świadczyć, a także być dowodem na to, że wspólnota ta znajduje się na drodze do całkowitej romanizacji, że odrzucenie obrządku bizantyjskiego przez "UKK" to tylko kwestia czasu.

W Polsce również można było zanotować przejawy tej propagandy, ale dla grekokatolików miała ona stosunkowo niewielkie znaczenie. Poza tym obok nowej nazwy z diaspory pojawiła się nowa nazwa z Rzymu, czy właściwie: tendencja do narzucenia nam kurialnego rzymskiego określenia naszego Kościoła jako jego nazwy oficjalnej. "Kościół Katolicki Obrządku Bizantyjsko-Ukraińskiego" - w sumie nawiązywało to do nazewnictwa z Konkordatu z 1925 r. (tam był "obrządek grecko-ruski"; jak łatwo zauważyć, "bizantyjsko-ukraiński" to niejako "wariant uwspółcześniony"). Przyjęcie takiej nazwy, poza odejściem od tradycji, w oczach nieżyczliwych podważającym naszą ciągłość z instytucją kościelną sprzed 1947 r., pociągało również za sobą szereg niedogodności. Nazwa taka jest b. długa, jej zastosowanie do poszczególnych jednostek organizacyjnych trudne (jak nazwać parafię? "Parafia Katolicka Obrządku Bizantyjsko-Ukraińskiego"? - za długie; "Parafia Bizantyjsko-Ukraińska"? - nieprecyzyjne), nie ma lapidarnego określenia dla wiernego: "katolik obrządku bizantyjsko-ukraińskiego" to zdecydowanie za długie; a jak krócej? - bo przecież nie "Bizantyno-Ukrainiec"? Poza tym KKKW z 1990 r., który wszedł w życie w 1991 r., odszedł od synonimiczności pojęć "obrządek" i "Kościół", wyraźnie rozdzielając ich znaczenie. Wszystko to sprawiło, że Stolica Rzymska niejako "przywróciła do łask" na terenie Polski termin "greckokatolicki", uznając go za synonimiczny z "bizantyjsko-ukraiński", co zostało stwierdzone w oficjalnym komunikacie Nuncjatury warszawskiej, opublikowanym w biuletynie KAI (miałem ksero, niestety nie jestem w stanie w tej chwili go znaleźć, stąd nie podam nawet roku - były to w każdym razie lata 90-te XX w.). 

Komisja ekumeniczna powołana po wspólnym Zgromadzeniu obu eparchii w marcu 2002 r. w przyjętym projekcie normatywu ekumenicznego zawarła również i punkt dotyczący nazwy naszego Kościoła, słusznie uznając, że jeśli się ma zamiar wchodzić w stosunki z innymi wspólnotami, to trzeba mieć uporządkowany własny status, a przynajmniej nazwę. Stąd pojawił się w projekcie punkt treści następującej: 

13. У всякого роду зовнішніх зв’язках УГКЦ виступає під одною і цією ж самою назвою, а саме: ”Українська Греко-Католицька Церква” (польською Ukraiński Kościół Greсkokatolicki). Допускається вживання її в скороченому, напівофіційному варіанті – ”Греко-Католицька Церква” (польською Kościół greckokatolickі). Інші, неправильні назви (“Католицька Церква Візантійсько-Українського Обряду”, “Українська Католицька Церква”, “Візантійсько-Українська Церква” і т.п.) мають бути послідовно усунені з офіційного, ділового та медіального обігу.

Intencja autora projektu była jasna - chodziło o to, by nazwa tożsama z tą, pod którą Kościół występuje w Ukrainie, stała się jedyną nazwą oficjalną dla tegoż Kościoła w Polsce. "Wariant skrótowy, półoficjalny", gdzie "greckokatolicki" pisano by małą literą, miał odpowiadać praktyce innych wyznań. Mamy np. nazwę oficjalną "Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny", ale możemy mówić i pisać krócej: "Kościół prawosławny". Mamy "Kościół Ewangelicko-Augsburski w Rzeczyspolitej Polskiej", ale możemy mówić i pisać o nim per "Kościół luterański" czy "Kościół ewangelicki" nawet, choć przecież istnieją w Polsce jeszcze Kościół Ewangelicko-Reformowany i Kościół Ewangelicko-Metodystyczny. Dla autora projektu było jasne i oczywiste, że ten wariant nie powinien być stosowany w winietach pism czy stron WWW.

Projekt, który w tej wersji wyszedł z pozgromadzeniowej komisji ekumenicznej, został przez rewizorów kurialnych zmieniony w ten sposób, że w wersji oficjalnie opublikowanej "greckokatolicki" stał się "Greckokatolickim", przez co wariant ten nabrał cech zewnętrznych nazwy wprawdzie skróconej, ale oficjalnej. Istotny sens przepisu uległ zatem znaczącej zmianie, acz nie jestem pewien, na ile osoby tej zmiany dokonujące miały świadomość jej znaczenia. Moim zdaniem myślały raczej, że poprawiają błąd ortograficzny.

Czy jednak należy z tego wnosić, że doszło w ten sposób do jakiejś strasznej tragedii? Absolutnie nie! Można by nawet uznać ową zmianę za opatrznościową (!), o ile by została ona należycie umocowana i autorytatywnie zinterpretowana. O co mi chodzi? Otóż nasza metropolia jest częścią globalnego Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, ze stolicą w Kijowie, obejmującego metropolie, eparchie i egzarchaty na kilku kontynentach. Nie ma żadnej przeszkody, by - jako część UKGK znajdująca się w Polsce - używała lokalnie innego wariantu nazwy. Innymi słowy: by ta część Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego, która znajduje się w Polsce, używała tamże nazwy "Kościół Greckokatolicki w Polsce", tak jak np. ta część UKGK, która znajduje się w Stanach Zjednoczonych AP, używa od kilkudziesięciu lat nazwy "The Ukrainian Catholic Church in the USA" (analogicznie - w Kanadzie czy Australii). Powinno to tylko być przyjęte oficjalnie i notyfikowane odpowiednim władzom kościelnym i świeckim - że oto nasz Kościół w Polsce przyjmuje nazwę "Kościół Greckokatolicki w Polsce", pozostając częścią większej wspólnoty - Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego. Pozwoliłoby to nam używać, zależnie od kontekstu, obu tych nazw. 

Proponowana zmiana miałaby niewątpliwe zalety. Jesteśmy wschodnim Kościołem katolickim w faktycznej diasporze. Faktycznej - bo formalnie wschodnie obszary RP to nasze historyczne territorium proprium, tereny naszych dawnych eparchii: przemysko-samborsko-sanockiej (obecnie przemysko-warszawskiej), chełmsko-bełskiej, włodzimiersko-brzeskiej i kijowskiej metropolitalnej. Ale większość praktykujących grekokatolików zamieszkuje dziś inne ziemie dzisiejszej Polski - nawet jeśli Warszawę i okolice zaliczymy zgodnie z cyrkumskrypcją XIX-wieczną do dawnej eparchii chełmskiej. Poza tym na historycznych obszarach wierni nasi są bardzo nieliczni i rozproszeni, czyli żyją w warunkach de facto diasporalnych. Są przy tym zróżnicowani narodowościowo - choć z wielu oficjalnych enuncjacji cerkiewnych zdawałoby się wynikać, że stanowią ukraiński monolit. A tak naprawdę są wśród nich i Łemkowie nie uważający się za Ukraińców, i Polacy, i pojedynczy przedstawiciele innych grup narodowościowych czy etnicznych. Poza tym istniejąc w Polsce, wśród społeczeństwa w większości polskiego, mając poważny odsetek małżeństw narodowo mieszanych, sami sobie czynimy krzywdę, utrzymując fikcję 100 % ukraińskości. Nie mówiąc już o tym, że jako jedyny w Polsce katolicki Kościół tradycji bizantyjskiej winniśmy być otwarci także na grekokatolików z innych Kościołów sui iuris, którzy w sposób naturalny powinni znaleźć się pod opieką naszej hierarchii - ale wtedy, gdy będzie ona dawać rękojmię sprawowania tej opieki z pełnym poszanowaniem tożsamości tych wiernych - obrządkowej, etnicznej, językowej. Dotyczy to również parafian cerkwi św. Nikity w Kostomłotach. W tym kontekście nazwa lokalna wyzbyta z przymiotnika kojarzonego z konkretną narodowością i niejednokrotnie interpretowanego ekskluzywistycznie (w duchu "Kościół ukraiński = Kościół dla Ukraińców") byłaby niewątpliwie pożyteczna. Oczywiście sama nazwa bez zmiany podejścia nie na wiele się zda. 

Należy przy tym zauważyć, że przyjęcie takiej nazwy lokalnej (krajowej) nie wykluczałoby w żadnej sposób dalszego stosowania, tam gdzie to byłoby wskazane, nazwy "globalnej". Pozostając nadal integralną częścią UKGK moglibyśmy nadal tej nazwy używać w odpowiednich ku temu sytuacjach. Poza tym, gdyby w przyszłości UKGK w wymiarze globalnym zmienił nazwę, jak to już proponowano (np. zastępując "Ukraiński" w nazwie "Kijowskim"), mielibyśmy w Polsce tę wygodną sytuację, że w naszym krajowym wymiarze nie musielibyśmy niczego zmieniać. Zmieniłaby się tylko nazwa "globalna".

 

Czego natomiast należałoby unikać? Nielogiczności i czegoś, co można by nazwać duchowym lokajstwem czy psychologią chytrego niewolnika.

Nielogicznością jest np. używanie w winietach urzędowych pism czy wydawnictw sformułowania "Перемисько-Варшавська Митрополія Української Греко-Католицької Церкви в Польщі" (zob. np. wstęp do liturgikonu polskojęzycznego). Otóż ta część UKGK, która usytuowana jest w Polsce, pokrywa się w całości z metropolią przemysko-warszawską. Logika wymagałaby skreślenia "w Polsce". Z kolei "Ukraiński Kościół Greckokatolicki w Polsce" to sformułowanie dwuznaczne, bo mogące sugerować, że są jakieś różne UKGK, w tym jeden w Polsce; innymi słowy, że my jesteśmy osobnym Kościołem sui iuris. Wiem, sam używam skrótu "UKGKwRP", używam go jednak nie jako nazwy, ale jako określenia i to w ramach skrótu właśnie. I nie w sytuacjach oficjalnych oczywiście, tylko w publicystyce internetowej. Podobnie razi używana przez nasz Synod Metropolitalny w winietach dekretów nazwa "Metropolia Przemysko-Warszawska Kościoła Greckokatolickiego (Bizantyjsko-Ukraińskiego) w Polsce". Pal sześć ten "bizantyjsko-ukraiński", ale przecież jeśli "w Polsce", to nie ma on innych niż przemysko-warszawska metropolii! Chyba że zamiast "Ukraiński Kościół Greckokatolicki" używa się tam nazwy "Kościół Greckokatolicki (Bizantyjsko-Ukraiński)" - skądinąd PO CO?! - ale wtedy znowu zbędny jest dodatek "w Polsce". Warianty poprawne: 

1) "Ukraiński Kościół Greckokatolicki. Metropolia Przemysko-Warszawska";

2) "Metropolia Przemysko-Warszawska Ukraińskiego Kościoła Greckokatolickiego";

3) "Kościół Greckokatolicki w Polsce" (po odpowiednim umocowaniu prawnym tej nazwy lokalnej);

4) "Metropolia Przemysko-Warszawska" (formalnie poprawnie, innej takie metropolii jak na razie nie ma - w żadnym wyznaniu).

Lokajstwem nazywam sytuację, w której w dwóch wersjach językowych tekstu używamy dwóch wersji nazwy Kościoła: w wersji ukraińskiej "Українська Греко-Католицька Церква", w wersji polskiej "Kościół Greckokatolicki [w Polsce]" - tak właśnie, jak to jest na przeklejonym powyżej fragmencie oficjalnej strony eparchii metropolitalnej (ale przykłady takiej "chytrości" znajdowałem i gdzie indziej). Mnie się to kojarzy właśnie z taką naiwną chytrością: w wersji polskiej usunąć przymiotnik "ukraiński", który nie wszystkim Polakom się podoba, ale w wersji ukraińskiej zachować ten przymiotnik, bo Ukraińcom się on kojarzy niewątpliwie pozytywnie. A że język ukraiński używa innego alfabetu, w Polsce dzisiejszej niekoniecznie powszechnie znanego, więc jest nadzieja, że Polak nie zauważy tego, co w wersji ukraińskiej jest - a Ukrainiec tego, czego nie ma w polskiej. Oczywiście trudno tak naiwne rachuby brać na serio, tzn. trudno uwierzyć, by poważni ludzie mieli się nimi kierować. Z drugiej jednak strony zbyt dużo widziałem takich zestawień na tablicach, winietach pism, stronach WWW - z konsekwentnym wygumkowaniem przymiotnika "Ukraiński" w wersji polskiej. I zbyt długo żyję na świecie, przy czym w konkretnym kraju i środowisku, by nie nabrać takowych skojarzeń. Być może błędnych - trudno. Tym niemniej uważam, że jeśli na tablicy, stronie WWW czy w winiecie pisma urzędowego figuruje nazwa w dwóch językach, to obie wersje winny być tożsame. Chowanie przymiotnika "ukraiński" w wersji polskiej uważam za niepoważne.

Podsumowując - "Kościół Greckokatolicki w Polsce" jako nazwa lokalna dla naszej metropolii to dobry pomysł. Ważne, by ewentualne jego wprowadzenie w życie motywowane było nie konformizmem wobec ukrainofobów, tylko realnymi, pragmatycznymi przesłankami, z gatunku tych, które wyliczyłem powyżej.